Η ανατομία του τρόμου
Είναι ο τρόμος τέχνη; Ο King ισχυρίζεται πως είναι!
Το 1981, πολύ πριν ξεκινήσει να γράφει τη μελέτη "Περί συγγραφής", ο Stephen King αποφάσισε να αναλύσει την έννοια του τρόμου. Ο "Μακάβριος Χορός" δεν είναι άλλο από μια ανατομία του τρόμου, δομημένη σε δέκα κεφάλαια με γερή δόση χιούμορ και με παραδείγματα αντλημένα από τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο· από τον «Φρανκενστάιν» και τον «Δράκουλα» μέχρι τον «Εξορκιστή», τη «Ζώνη του Λυκόφωτος» και το «Μωρό της Ρόζμαρι».
Σύμφωνα με τον King, τα μυθιστορήματα, οι ταινίες, οι ραδιοφωνικές εκπομπές –ακόμα και τα κόμικ– που έχουν ως θέμα τους τον τρόμο, κινούνται πάντα σε δύο επίπεδα. Στην κορυφή βρίσκεται το επίπεδο της φρίκης, το οποίο μπορεί να επιτευχθεί με λιγότερη ή περισσότερη καλλιτεχνική μαεστρία. Όμως σε ένα άλλο, πιο βαθύ επίπεδο, το έργο τρόμου είναι στην πραγματικότητα ένας χορός –μια ρυθμική αναζήτηση.
Το έργο τρόμου δεν ενδιαφέρεται για την πολιτισμένη «επίπλωση» της ζωής μας. Ένα τέτοιο έργο διασχίζει χορεύοντας τα δωμάτια που έχουμε επιπλώσει ένα-ένα, με το καθένα να εκφράζει –ελπίζουμε!– τον κοινωνικά αποδεκτό και ευχάριστα ανοιχτόμυαλο χαρακτήρα μας.
Περιεχόμενα
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΤΡΟΜΑΚΤΙΚΟ: ΕΝΑΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ 2010
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ 1983
4 Οκτωβρίου 1957, και μια πρόσκληση σε χορό
Ιστορίες του Γάντζου
Ιστορίες του Ταρό
Μια ενοχλητική αυτοβιογραφική παύση
Ραδιόφωνο και το σκηνικό της πραγματικότητας
Η σύγχρονη αμερικανική ταινία τρόμου -ρητά και υπόρρητα θέματα
Η ταινία τρόμου ως σκουπιδοφαγητό
Το γυάλινο βυζί ή "Αυτό το τέρας είναι προσφορά της σκυλοτροφής "Gainesburgers"
Λογοτεχνία τρόμου
Το τελευταίο βαλς -Τρόμος και ηθική, τρόμος και μαγεία
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ
ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΤΕΛΟΥΣ
Stephen King in Greece / Σελίδες Νοσταλγίας
Γράφει ο Παναγιώτης ΠλαφουτζήςΈνα από τα σημαντικότερα βιβλία που έχουν γραφτεί ποτέ για τον τρόμο, όχι από τη σκοπιά του κριτικού, αλλά από εκείνη ενός δημιουργού που αφιέρωσε τη ζωή του στην εξερεύνηση των σκοτεινών γωνιών της ανθρώπινης φαντασίας.
Όταν ακούμε το όνομα του Stephen King, συνήθως σκεφτόμαστε μυθιστορήματα τρόμου, σκοτεινές πόλεις, υπερφυσικές απειλές και αξέχαστους χαρακτήρες. Ωστόσο, ο "Μακάβριος Χορός" αποτελεί μία από τις πιο ιδιαίτερες και σημαντικές στιγμές της συγγραφικής του πορείας, καθώς δεν πρόκειται για μυθοπλασία αλλά για ένα εκτενές δοκίμιο πάνω στην ιστορία, τη φύση και τη λειτουργία του τρόμου στη λαϊκή κουλτούρα. Το βιβλίο λειτουργεί ταυτόχρονα ως προσωπική εξομολόγηση, ακαδημαϊκή μελέτη, ιστορική αναδρομή και “ερωτική” επιστολή προς το είδος του τρόμου. Ο King αναλύει βιβλία, ταινίες, τηλεοπτικές σειρές και πολιτισμικά φαινόμενα που διαμόρφωσαν το είδος από τη δεκαετία του 1950 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1970 (η πρώτη έκδοση του βιβλίου έγινε το 1981), προσφέροντας στον αναγνώστη μια ολοκληρωμένη εικόνα των φόβων που κυριαρχούσαν στη δυτική κοινωνία.
Ο "Μακάβριος Χορός" δεν διαθέτει πλοκή με την παραδοσιακή έννοια. Αντίθετα, ο King εξετάζει την εξέλιξη του τρόμου σε διάφορες μορφές τέχνης και ψυχαγωγίας. Ο συγγραφέας ταξιδεύει τον αναγνώστη μέσα από τις κλασικές ταινίες τεράτων της δεκαετίας του 1950, τον γοτθικό τρόμο της λογοτεχνίας, τις ιστορίες φαντασμάτων, τα έργα των H.P. Lovecraft, Shirley Jackson και Richard Matheson, την άνοδο των κινηματογραφικών τρόμων των δεκαετιών 1960 και 1970, την κοινωνική και πολιτική επίδραση του Ψυχρού Πολέμου, καθώς και την ανάπτυξη του σύγχρονου αμερικανικού τρόμου. Ο King δεν περιορίζεται στην απλή παρουσίαση έργων. Προσπαθεί να εξηγήσει γιατί ο άνθρωπος αναζητά τον φόβο ως μορφή ψυχαγωγίας και πώς οι συλλογικοί εφιάλτες μιας κοινωνίας αντικατοπτρίζονται στις ιστορίες που αυτή δημιουργεί.
Σύμφωνα με τον συγγραφέα και την ανάλυσή του, το είδος διακρίνεται σε τρία επίπεδα. α) Τον Τρόμο, που είναι η ανώτερη μορφή, το αίσθημα αγωνίας που προκαλεί το άγνωστο. Όταν ο αναγνώστης ή θεατής δεν βλέπει ακόμη την απειλή αλλά τη νιώθει να πλησιάζει. β) Την Φρίκη, που ουσιαστικά είναι η στιγμή της αποκάλυψης. Το τέρας, το φάντασμα ή η υπερφυσική δύναμη γίνεται ορατή και η απειλή παίρνει συγκεκριμένη μορφή. γ) Την Αποστροφή, που είναι η χαμηλότερη αλλά καμιά φορά η αποτελεσματικότερη μορφή τρόμου. Η αντίδραση προκαλείται από την αηδία, το αίμα, τη σωματική παραμόρφωση ή το σοκ. Η συγκεκριμένη ταξινόμηση θεωρείται μέχρι σήμερα μία από τις σημαντικότερες θεωρητικές προσεγγίσεις στο είδος του τρόμου.
Ο King υποστηρίζει ότι κάθε εποχή παράγει τα δικά της τέρατα και ο φόβος λειτουργεί ως κοινωνικός καθρέφτης. Για παράδειγμα, στη δεκαετία του 1950, ο φόβος του πυρηνικού πολέμου γέννησε στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο τα γιγάντια μεταλλαγμένα τέρατα και τις εξωγήινες εισβολές. Στη δεκαετία του 1970, οι κοινωνικές αναταραχές και η απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς οδήγησαν σε πιο ψυχολογικές και εσωτερικές μορφές τρόμου. Το τέρας, σύμφωνα με τον King, δεν είναι ποτέ απλώς ένα τέρας. Είναι η προσωποποίηση κάποιου συλλογικού φόβου.
Ένα ακόμη κεντρικό θέμα είναι η παράδοξη απόλαυση που αντλούν οι άνθρωποι από τις τρομακτικές ιστορίες. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι ο τρόμος λειτουργεί σαν βαλβίδα αποσυμπίεσης. Επιτρέπει στους ανθρώπους να αντιμετωπίζουν συμβολικά φόβους που στην πραγματική ζωή είναι δύσκολο να διαχειριστούν. Γι' αυτόν τον λόγο οι ιστορίες τρόμου δεν έχουν μόνο ψυχαγωγικό χαρακτήρα αλλά και ψυχολογική λειτουργία.
Σε αντίθεση με πολλούς κριτικούς της εποχής του, ο King αντιμετωπίζει με σοβαρότητα τα κόμικς, τις ταινίες Β' κατηγορίας, τις τηλεοπτικές σειρές και τη μαζική διασκέδαση. Για τον συγγραφέα, ακόμη και τα πιο «φθηνά» έργα τρόμου μπορούν να αποκαλύψουν σημαντικές αλήθειες για την κοινωνία που τα δημιούργησε.
Ο “Μακάβριος Χορός” διαβάζεται πολύ εύκολα, αν είσαι αναγνώστης που βρίσκεις ενδιαφέρουσα την συγκεκριμένη θεματολογία. Ο King γράφει ακριβώς όπως μιλά, είναι άμεσος, χιουμοριστικός και συχνά αυτοσαρκαστικός. Εναλλάσσει θεωρητικές αναλύσεις με προσωπικές αναμνήσεις από την παιδική του ηλικία, τις κινηματογραφικές αίθουσες που επισκεπτόταν και τις αναγνωστικές του εμπειρίες. Αυτή η αφηγηματική προσέγγιση κάνει το βιβλίο ιδιαίτερα γοητευτικό ακόμη και για αναγνώστες που δεν ενδιαφέρονται ειδικά για τη θεωρία της λογοτεχνίας.
Οι απίστευτες γνώσεις του πάνω στο είδος αποδεικνύουν γιατί ο King είναι πολύ περισσότερα από ένας επιτυχημένος μυθιστοριογράφος (ή αν το σκεφτούμε ανάποδα, ο King είναι ένας επιτυχημένος μυθιστοριογράφος επειδή είναι ένας ανήσυχος αναγνώστης που διαβάζει ασταμάτητα, είναι ένας λάτρης του κινηματογράφου που έχει δει αμέτρητες ταινίες και σειρές, είναι ένας αφοσιωμένος μελετητής της ιστορίας του τρόμου). Οι προσωπικές του εμπειρίες μετατρέπουν το βιβλίο σε ζωντανή αφήγηση και όχι σε ψυχρή ακαδημαϊκή ανάλυση. Το έργο αποτελεί εξαιρετική καταγραφή της αμερικανικής ποπ κουλτούρας του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα και παρότι γράφτηκε πριν από δεκαετίες, πολλές από τις παρατηρήσεις του King για τους κοινωνικούς φόβους παραμένουν επίκαιρες.
Διαβάζοντας αυτό το βιβλίο, συνειδητοποίησα γιατί αγαπώ αυτόν τον άνθρωπο. Γιατί διαβάζω τις ιστορίες του και μου αρέσουν τόσο πολύ. Γιατί διαβάζω αυτού του είδους τις ιστορίες, που άλλοι δεν θέλουν καν να ξεφυλλίσουν. Γιατί μου αρέσουν τα θρίλερ και οι ταινίες τρόμου. Γιατί πιστεύω πως μια καλή ιστορία τρόμου λειτουργεί συμβολικά και μας μαθαίνει πώς να καταλάβουμε τους βαθύτερους πραγματικούς μας φόβους. Και τις απαντήσεις σε όλα τα παραπάνω μου τις έδωσε ο ίδιος ο Stephen. Και μετά το πέρας της ανάγνωσης αυτού του βιβλίου κατάλαβα ότι όχι απλώς τον αγαπώ αλλά τον λατρεύω!
Θα ήταν παράλειψη να μην τονίσουμε και την καταπληκτική δουλειά που έγινε στο κομμάτι της μετάφρασης, από τον Μιχάλη Μακρόπουλο. Σε τέτοιου είδους βιβλία είναι ένας μικρός άθλος για τον μεταφραστή και τον επιμελητή της έκδοσης να ολοκληρώσουν την δουλειά τους με σχεδόν μηδαμινά ή άνευ ιδιαίτερης σημασίας λάθη. Η αναζήτηση των αποσπασμάτων, από βιβλία που αναφέρει ο King, σε ελληνικές εκδόσεις και η αυτολεξεί μεταφορά της μετάφρασής τους στο κείμενο -με ταυτόχρονη αναφορά της κάθε έκδοσης- απαιτεί χρόνο και προσήλωση. Όπως επίσης, η αναζήτηση των ελληνικών τίτλων από τις εκατοντάδες ταινίες και τα βιβλία που προτείνει ο συγγραφέας. Προσωπικά πιστεύω ότι η επιλογή του Μακρόπουλου ήταν πολύ σωστή, καθώς πρόκειται για έναν άνθρωπο που έχει μεταφράσει ήδη πολλά έργα του Βασιλιά Stephen, άρα γνωρίζει πολύ καλά το ύφος και τον τρόπο που γράφει ο συγγραφέας. Μπορεί να αντιληφθεί πιο εύκολα αυτό που θέλει να πει εκείνος και που κάποιες φορές δεν είναι εύκολο να το μεταφέρεις σε μια άλλη γλώσσα.
Προτείνω το βιβλίο στους φανατικούς αναγνώστες του Stephen King, στους λάτρεις/μελετητές της λογοτεχνίας τρόμου, στους φίλους/μελετητές του κινηματογράφου τρόμου, στους φοιτητές πολιτισμικών και κινηματογραφικών σπουδών και γενικότερα σε όσους ενδιαφέρονται για την ιστορία της ποπ κουλτούρας.
Κλείνοντας θα ήθελα να σημειώσω πως ο “Μακάβριος Χορός” δεν είναι απλώς ένα βιβλίο για τον τρόμο. Είναι ένα βιβλίο για τους ανθρώπους που φοβούνται, για τις κοινωνίες που δημιουργούν τέρατα και για τη βαθιά σχέση ανάμεσα στη φαντασία και τις συλλογικές μας ανησυχίες. Ο Stephen King καταφέρνει να μετατρέψει μια θεωρητική μελέτη σε συναρπαστικό ανάγνωσμα, γεμάτο πάθος, χιούμορ και διορατικότητα. Για όποιον θέλει να κατανοήσει όχι μόνο το έργο του King αλλά και ολόκληρη την κουλτούρα του τρόμου, ο “Μακάβριος Χορός” αποτελεί μάλλον απαραίτητο ανάγνωσμα...
Κριτική: ★★★★★★★★★☆ 9/10
Ο Stephen King θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς παγκοσμίως. Έχει γράψει πάνω από 50 μυθιστορήματα, 200 διηγήματα και δοκίμια, με πωλήσεις άνω των 350.000.000 αντιτύπων. Στα έργα του, πολλά από τα οποία έγιναν ταινίες ή σειρές, συγκαταλέγονται τα Σάλεμς Λοτ, Το Αυτό, Το Κοράκι, Η Λάμψη, Το Πράσινο Μίλι, Μίζερι, Καρδιές στην Ατλαντίδα, Outsider (Ο Ξένος), Εξύψωση.
Έχει τιμηθεί με πολλά σημαντικά λογοτεχνικά βραβεία. Ο King ζει στο Μπάνγκορ του Μέιν με τη σύζυγό του, τη μυθιστοριογράφο Τάμπιθα Κινγκ.
Τίτλος πρωτοτύπου: Danse Macabre
Συγγραφέας: Stephen King
Μετάφραση: Μιχάλης Μακρόπουλος
Γλώσσα πρωτοτύπου: Αγγλικά
Σελίδες: 622
ISBN: 978-960-645-327-4
Διαστάσεις: 14 x 20,5 εκ.
Εκτύπωση: Μονόχρωμο
Εξώφυλλο: Μαλακό
Ημερομηνία κυκλοφορίας: 21/09/2022
Αρχική τιμή: 22,00€
Εκδότης: Κλειδάριθμος
Η παρουσίαση προέρχεται από το blog "STEPHEN KING IN GREECE"
📚5486📚